🙏 संस्कृतज्ञानपरिवारे🙏 भवतां सर्वेषां स्वगतम् 🙏

Multi-Site Label Widget

संस्कृत-ज्ञानस्य अनुक्रमणिका

Click here to explore labels from all associated sites.

संस्कृत-ज्ञानस्य अनुक्रमणिका

×

Loading labels from all sites…

वाक्यपदीयम् - ब्रह्मकाण्डम् शब्द-ब्रह्म और चेतना का महासागर ( केवल पाठ )

वाक्यपदीयम् - ब्रह्मकाण्डम् ( केवल पाठ )

ब्रह्मकाण्ड: शब्द-ब्रह्म और चेतना का महासागर

प्रस्तावना: शब्द की महिमा और भर्तृहरि का दर्शन

भारतीय वाङ्मय में व्याकरण को केवल भाषा के नियमों का संग्रह नहीं, बल्कि 'वेदाङ्ग' माना गया है। महामुनी भर्तृहरि द्वारा रचित 'वाक्यपदीयम्' भारतीय दर्शन और भाषाविज्ञान का वह अनुपम संगम है, जहाँ व्याकरण दर्शन की ऊँचाइयों को छूता है। इसका प्रथम भाग, ब्रह्मकाण्ड, शब्द को ही परब्रह्म स्वीकार करता है।

प्राचीन काल से ही ऋषि-मुनियों ने यह अनुभव किया कि सृष्टि का मूल स्पन्दन है, और स्पन्दन ही शब्द है। जैसा कि उपनिषदों में कहा गया है:

"तद्वाचा रूपेण निष्पन्नम्।"
(वह सब कुछ वाणी के रूप में ही प्रकट हुआ है।)

भर्तृहरि इसी विचार को विस्तार देते हुए कहते हैं कि यह सम्पूर्ण जगत शब्द का ही विवर्त (Transfiguration) है। इस लेख में हम वाक्यपदीयम् के ब्रह्मकाण्ड की १४६ कारिकाओं के गूढ़ रहस्यों को समझेंगे।


१. शब्द-ब्रह्म का स्वरूप (कारिका १.१ - १.४)

भर्तृहरि अपने ग्रन्थ का आरम्भ एक अत्यंत प्रभावशाली मंगलाचरण से करते हैं:

अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् ।
विवर्तते ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥ १.१ ॥

भावार्थ: वह ब्रह्म, जिसका न आदि है और न अंत, जो शब्द रूपी तत्त्व है और अविनाशी (अक्षर) है, वही अर्थ के रूप में विवर्तित होकर संसार की प्रक्रिया का निर्माण करता है।

गहन विश्लेषण:
यहाँ 'विवर्त' शब्द अत्यंत महत्वपूर्ण है। विवर्त का अर्थ है - वह परिवर्तन जिसमें मूल वस्तु नहीं बदलती, केवल उसका आभास बदलता है। जैसे सोने से कुंडल, कंगन या हार बनाए जाते हैं, परंतु स्वर्ण तत्त्व अपरिवर्तित रहता है। वैसे ही शब्द-ब्रह्म स्वयं में एक होते हुए भी 'घड़ा', 'पट', 'पर्वत' आदि अनेक रूपों में भासित होता है।

उदाहरण: जब हम 'गाय' शब्द कहते हैं, तो मस्तिष्क में एक विशेष आकृति उभरती है। यहाँ शब्द और अर्थ एक-दूसरे से अविभाज्य हैं। बिना शब्द के ज्ञान संभव नहीं है।

॥ अथ ब्रह्मकाण्डम् ॥

वाक्यपदीयम् - प्रथम काण्ड: ब्रह्मकाण्ड (कारिकाएँ १.१ से १.१४६)

१.१. अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् ।
विवर्तते ऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ॥

१.२. एकमेव यदाम्नातं भिन्न शक्तिव्यपाश्रयात् ।
अपृथक्त्वेऽपि शक्तिभ्यः पृथक्त्वेनेव वर्तते ॥

१.३. अध्याहितकलां यस्य कालशक्तिमुपाश्रिताः ।
जन्मादयो विकाराः षड्भावभेदस्य योनयः ॥

१.४. एकस्य सर्वबीजस्य यस्य चेयमनेकधा ।
भोक्तृभोक्तव्यरूपेण भोगरूपेण च स्थितिः ॥

१.५. प्राप्त्युपायो ऽनुकारश्च तस्य वेदो महर्षिभिः ।
एकोऽप्यनेकवर्त्मेव समानातः पृथक्पृथक् ॥

१.६. भेदानां बहुमार्गत्वं कर्मण्येकत्र चाङ्गता ।
शब्दाना यतशक्तित्वं तस्य शाखासु दृश्यते ।।

१.७. स्मृतयो बहुरूपाश्च दृष्टादृष्टप्रयोजनाः ।
तमेवाश्रित्य लिङ्गेभ्यो वेदविद्भिः प्रकल्पिताः ॥

१.८. तस्यार्थवादरूपाणि निश्चित्य स्वविकल्पजाः ।
एकत्विनां द्वैतिनां च प्रवादा बहुधा मताः ॥

१.९. सत्या विमुद्धिस्तत्रोक्ता विद्येवेकपदागमा ।
युक्ता प्रणवरूपेण सर्ववादाविरोधिना ॥

१.१०. विधातुस्तस्य लोकानां अङ्गोपाङ्गनिबन्धनाः ।
विद्याभेदाः प्रतायन्ते ज्ञानसंस्कारहेतवः ॥

१.११. आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसां उत्तमं तपः ।
प्रथमं छन्दसा अनं प्राहुर्व्याकरणं बुधाः ॥

१.१२. प्राप्तरूपविभागाया यो वाचः परमो रसः ।
यत्तत्पुण्यतमं ज्योतिस्तस्य मार्गोऽयमाञ्जसः॥

१.१३. अर्थप्रवृत्तितत्त्वानां शब्दा एव निबन्धनम् ।
तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणादृते ॥

१.१४. तद्वारं अपवर्गस्य वाङ्गलानां चिकित्सितम् ।
पवित्रं सर्वविद्यानां अधिविद्यं प्रकासते ॥

१.१५. यथार्थजातयः सर्वाः सशब्दाकृतिनिबन्धनाः ।
तथैद लोके विद्यानां एसा विद्या परायनम् ॥

१.१६. इदं आद्यं पदस्थानं सिद्धिसोपानपर्वणाम् ।
इयं सा मोक्षमाणानां अजिह्मा राजपद्धतिः ॥

१.१७. अत्रातीतविपर्यासः केवलां अनुपस्यति ।
छन्दस्यस्छन्दसां योनिं आत्मा छन्दोमयीं तनुम् ॥

१.१८. प्रत्यस्थमितभेदाया यद्वाचो रूपं उत्तमम् ।
यदस्मिन्नेव तमसि ज्योतिः शुद्धं विवर्तते ॥

१.१९. वैकृतं समतिक्रान्ता मूर्तिव्यापारदर्शनम् ।
व्यतीत्यालोकतमसी प्रकाशं यं उपासते ॥

१.२०. यत्र वाचो निमेत्तानि चिह्नानीवाक्षरस्मृतेः ।
शब्दपूर्वेण योगेन भासन्ते प्रतिबिम्बवत् ॥

१.२१. अथर्वणां अङ्गिरसां सांनां ऋग्यजुषस्य च ।
यस्मिन्नुच्चावचा वर्णाः पृथक्स्थितपरिग्रहाः ॥

१.२२. यदेकं प्रक्रियाभेदैर्बहुधा प्रविभज्यते ।
तद्व्याकरणं आगम्य परं ब्रह्माधिगम्यते ॥

१.२३. नित्याः शब्दार्थसंबन्धास्तत्राम्नाता महर्षिभिः ।
सूत्राणां सानुतत्राणां भाष्याणां च प्रणेतृभिः ॥

१.२४. अपोद्धारपदार्थाः ये ये चार्थाः स्थितलक्षणाः ।
अन्वाख्येयाश्च ये शब्दा ये चापि प्रतिपादकाः ॥

१.२५. कार्यकारणभावेन योग्यभावेन च स्थिताः ।
धर्मे ये प्रत्यये चाङ्गं संबन्धाः साध्वसाधुषु ॥

१.२६. ते लिङ्गैश्च स्वशब्दैश्च शास्त्रेऽस्मिन्नुपवर्णिताः ।
स्मृत्यर्थं अनुगम्यन्ते के चिदेव यथागमम् ॥

१.२७. शिष्टेभ्य आगमात्सिद्धाः साधवो धर्मसाधनम् ।
अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधवः ॥

१.२८. नित्यत्वे कृतकत्वे वा तेषां आदिर्न विद्यते ।
प्राणिना इव सा चैषा व्यवस्थानित्यतोच्यते ॥

१.२९. नानर्थिकां इमा कश्चिद्व्यवस्था कर्तुं अर्हति ।
तस्मान्निबध्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥

१.३०. न चागमादृते धर्मस्तर्केण व्यवतिष्ठते ।
ऋषीणां अपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम् ॥

१.३१. धर्मस्य चाव्यवच्छिन्नाः पन्थानो ये व्यवस्थिताः ।
न ताल्लोकप्रसिद्धत्वात्कश्चित्तर्केण बाधते ॥

१.३२. अवस्थादेशकालानां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु ।
भावानां अनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्लभा ॥

१.३३. निर्ज्ञातशक्तेर्द्रव्यस्य ता तानर्थक्रिया प्रति ।
विशिष्टद्रव्यसंबन्धे सा शक्तिः प्रतिबध्यते ॥

१.३४. यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते॥

१.३५. परेषां असमाख्येयं अभ्यासादेव जायते ।
मणिरूप्यादिविज्ञानं तद्विदां नानुमानिकम् ॥

१.३६. प्रत्यक्षं अनुमानं च व्यतिक्रम्य व्यवस्थिताः ।
पितृरक्षः पिशाचानां कर्मजा एव सिद्धयः ॥

१.३७. आविर्भूतप्रकाशानां अनुपप्लुतचेतसाम् ।
अतीतानागतज्ञानं प्रत्यक्षान्न विशिष्यते ॥

१.३८. अतीन्द्रियानसंवेद्यान्पश्यन्त्यार्षेण चक्षुषा ।
ये भावान्वचनं तेषां नानुमानेन वाध्यते ॥

१.३९. यो यस्य स्वं इव ज्ञानं दर्शनं नातिशङ्कते ।
स्थितं प्रत्यक्षपक्षे तं कथं अन्यो निवर्तयेत् ॥

१.४०. चैतन्यं इव यश्चायं अविच्छेदेन वर्तते ।
आगमस्तं उपासीनो हेतुवादैर्न बाध्यते ॥

१.४१. हस्तस्पर्शादिवान्धेन विषमे पथि धावता ।
अनुमानप्रधानेन विनिपातो न दुर्लभः ॥

१.४२. तस्मादकृतकं शास्त्रं स्मृतिं च सनिबन्धनाम् ।
आश्रित्यारभ्यते शिष्टैः साधुत्वविषया स्मृतिः ॥

१.४३. द्वावुपादानशब्देषु शब्दों शब्दविदो विदुः ।
एको निमित्तं शब्दानां अपरोऽर्थे प्रयुज्यते ॥

१.४४. आत्मभेदं तयोः केचिदस्तीत्याहुः पुराणगाः ।
बुद्धिभेदादभिन्नस्य भेदं एके प्रचक्षते ॥

१.४५. अरणिस्थं यथा ज्योतिः प्रकाशान्तरकारणम् ।
तद्वच्छन्दोऽपि बुद्धिस्थः श्रुतीनां कारणं पृथक् ॥

१.४६. वितर्कितः पुरा बुद्ध्या क्वचिदर्थे निवेशितः ।
करणेभ्यो विवृत्तेन ध्वनिना सोऽनुगृह्यते ॥

१.४७. नादस्य क्रमजातत्वान्न पूर्वो न परश्च सः ।
अक्रमः क्रमरूपेण भेदवानिव जायते ॥

१.४८. प्रतिबिम्बं यथान्यत्र स्थितं तोयक्रियावशात् ।
तत्प्रवृत्तिं इवान्वेति स धर्मः स्फोटनादयोः ॥

१.४९. आत्मरूपं यथा ज्ञाने ज्ञेयरूपं च दृश्यते ।
अर्थरूपं तथा शब्दे स्वरूपं च प्रकाशते ॥

१.५०. आण्डभावं इवापन्नो यः क्रतुः शब्दसंज्ञकः ।
वृत्तिस्तस्य क्रियारूपा भागशो लभते क्रमम् ॥

१.५१. यथैकबुद्धिविषया मूर्तिराक्रियते पटे ।
मूर्त्यन्तरस्य त्रितयं एवं शब्देऽपि दृश्यते ॥

१.५२. यथा प्रयोक्तुः प्राग्बुद्धिः शब्देष्वेव प्रवर्तते ।
व्यवसायो ग्रहीतॄणां एवं तेष्वेव जायते ॥

१.५३. अर्थोपसर्जनीभूतानभिधेयेषु केषुचित् ।
चरितार्थान्परार्थत्वान्न लोकः प्रतिपद्यते ॥

१.५४. ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा ।
तथैव सर्वशब्दानां एते पृथगवस्थिते ॥

१.५५. विषयत्वं अनापन्नैः शब्देर्नार्थः प्रकाश्यते ।
न सत्तयैव तेऽर्थानां अगृहीताः प्रकाशकाः ॥

१.५६. अतोऽनिर्ज्ञातरूपत्वात्किं आहेत्यभिधीयते ।
नेन्द्रियाणां प्रकाश्येऽर्थे स्वरूपं गृह्यते तथा ॥

१.५७. भेदेनावगृहीतौ द्वौ शब्दधर्मावपोद्धृतौ ।
भेदकारेषु हेतुत्वं अविरोधेन गच्छतः ॥

१.५८. वृद्ध्यादयो यथा शब्दाः स्वरूपोपनिबन्धनाः ।
आदैच्प्रत्यायितैः शब्दैः संबन्धं यान्ति संज्ञिभिः ॥

१.५९. अग्निशब्दस्तथैवायं अग्निशब्दनिबन्धनः ।
अग्निश्रुत्यैति संबन्धं अग्निशब्दाभिधेयया ॥

१.६०. यो य उच्चार्यते शब्दो नियतं न स कार्यभाक् ।
अन्यप्रत्यायने शक्तिर्न तस्य प्रतिबध्यते ॥

१.६१. उच्चरन्परतन्त्रत्वाद्गुणः कार्यैर्न युज्यते ।
तस्मात्तदर्थेः कार्याणां संबन्धः परिकल्प्यते ॥

१.६२. सामान्यं आश्रितं यद्यदुपमानोपमेययोः ।
तस्य तस्योपमानेषु धर्मोऽन्यो व्यतिरिच्यते ॥

१.६३. गुणः प्रकर्षहेतुर्यः स्वातन्त्र्येणोपदिश्यते ।
तस्याश्रिताद्गुणादेव प्रकृष्टत्वं प्रतीयते॥

१.६४. तस्याभिधेयभावेन यः शब्दः समवस्थितः ।
तसाप्युच्चारणे रूपं अन्यत्तस्माद्विविच्यते ॥

१.६५. प्राक्सञ्ज्ञिनाभिसंबन्धात्संज्ञा रूपपदार्थिका ।
षष्टयाश्च प्रथमायाश्च निमित्तत्वाय कल्पते ॥

१.६६. तत्रार्थवत्त्वात्प्रथमा संज्ञाशब्दाप्रतीयते ।
अस्येते व्यतिरेकश्च तदर्थादेव जायते ॥

१.६७. स्वं रूपं इति कैश्चित्तु व्यक्तिः संज्ञोपदिश्यते ।
जातेः कार्याणि संसृष्टा जातिस्तु प्रतिपद्यते ॥

१.६८. संज्ञिनीं व्यक्ति इच्छन्ति सूत्रे ग्राह्यां अथापरे ।
जातिप्रत्यायिता व्यक्तिः प्रदेशेषूपतिष्ठते ॥

१.६९. कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिदेकत्ववादिनः ।
कार्यत्वे नित्यतायां वा के चिन्नानात्ववादिनः ॥

१.७०. पदभेदेऽपि वर्णानां एकत्वं न निवर्तते ।
वाक्येषु पदं एकं च भिन्नेष्वप्युपलभ्यते ॥

१.७१. न वर्णव्यतिरेकेण पद अन्यच्च विद्यते ।
वाक्य वर्णपदाभ्यां च प्रविभागो न कश्चन ॥

१.७२. पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च ।
वाक्यात्पदानां अत्यन्तं प्रविभागो न कश्चन ॥

१.७३. भिन्नदर्शनं आश्रित्य व्यवहारोऽनुगम्यते ।
तत्र यन्मुख्यं एकेषां तत्रान्येषां विपर्ययः ॥

१.७४. स्फोतस्याभिन्नकालस्य ध्वनिकालानुपातिनः ।
ग्रहणोपाधिभेदेन वृत्तिभेदं प्रचक्षते ॥

१.७५. स्वभावभेदान्नित्यत्वे ह्रस्वदीर्घप्लुतादिषु ।
प्राकृतस्य ध्वनेः कालः शब्दस्येत्युपचर्यते ॥

१.७६. शब्दस्योर्ध्वं अभिव्यक्तेर्वृत्तिभेदं तु वैकृतः ।
ध्वनयः समुपोहन्ते स्फोटात्मा तैर्न भिद्यते ॥

१.७७. इन्द्रियस्यैवसंस्कारः शब्दस्यैवोभवस्य वा ।
क्रियते ध्वनिभिर्वादास्त्रयोऽभिव्यक्तिवादिनाम् ॥

१.७८. इन्द्रियस्यैव संस्कारः समाधानाञ्जनादिभिः ।
विषयस्य तु संस्कारः तद्गन्धप्रतिपत्तये ॥

१.७९. चक्षुषः प्राप्यकारित्वे तेजसा तु द्वयोरपि ।
विषयेन्द्रिययोरिष्टा संस्कारः स क्रमो ध्वनेः ॥

१.८०. स्फोटरूपाविभागेन ध्वनेर्ग्रहणं इष्यते ।
कैश्चित्ध्वनिरसंवेद्यः स्वतन्त्रोऽन्यैः प्रकल्पितः॥

१.८१. यथानुवाकः श्लोको वा सोढत्वं उपगच्छते ।
आवृत्त्या न तु स ग्रन्थः प्रत्यावृत्ति निरूप्यते ॥

१.८२. प्रत्ययैरनुपाख्येयैर्ग्रहणानुगुणैस्तथा ।
ध्वनिप्रकाशिते शब्दे स्वरूपं अवधार्यते ॥

१.८३. नादैराहितबीजायां अन्त्येन ध्वनिना सह ।
आवृत्तपरिपाकायां बुद्धौ शब्दोऽवधार्यते ॥

१.८४. असतश्चान्तराले याञ् छब्दानस्तीति मन्यते ।
प्रतिपत्तुरशक्तिः सा ग्रहणोपाय एव सः ॥

१.८५. भेदानुकारो ज्ञानस्य वाचश्चोपप्लवो ध्रुवः ।
क्रमोपसृष्टरूपा वाग्ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम् ॥

१.८६. यथाद्यसंख्याग्रहणं उपायः प्रतिपत्तये ।
संख्यान्तराणां भेदेऽपि तथा शब्दान्तरश्रुतिः ॥

१.८७. प्रत्येकं व्यञ्जका भिन्न वर्णवाक्यपदेषु ये ।
तेषां अत्यन्तभेदेऽपि संकीर्णा इव शक्तयः ॥

१.८८. यथैव दर्शनैः पूर्वैर्दूरात्संतमसेऽपि वा ।
अन्यथाकृत्य विषयं अन्यथैवाध्यवस्यति ॥

१.८९. व्यज्यमाने तथा वाक्ये वाक्याभिव्यक्तिहेतुभिः ।
भागावग्रहरूपेण पूर्वं बुद्धिः प्रवर्तते ॥

१.९०. यथानुपूर्वीनियमो विकारे क्षीरवीजयोः ।
तथैव प्रतिपत्तॄणां नियतो बुद्धिषु क्रमः ॥

१.९१. भागवत्स्वपि तेष्वेव रूपभेदो ध्वनेः क्रमात् ।
निर्भागेष्वभ्युपायो वा भागभेदप्रकल्पनम् ॥

१.९२. अनेकव्यक्त्यभिव्यङ्ग्या जातिः स्फोट इति स्मृता ।
कैश्चित्व्यक्तय एवास्य ध्वनित्वेन प्रकल्पिताः ॥

१.९३. अविकारस्य शब्दस्य निमित्तैर्विकृतो ध्वनिः ।
उपलब्धौ निमित्तत्वं उपयाति प्रकाशवत् ॥

१.९४. न चानित्येष्वभिव्यक्तिर्नियमेन व्यवस्थिता ।
आश्रयैरपि नित्यानां जातीनां व्यक्तिरिष्यते ॥

१.९५. देशादिभिश्च संबन्धो दृष्टः कायवता अपि ।
देशभेदविकल्पेऽपि न भेदो ध्वनिशब्दयोः ॥

१.९६. ग्रहणग्राह्ययोः सिद्धा योग्यता नियता यथा ।
व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावेऽपि तथैव स्फोटनादयोः ॥

१.९७. सदृशग्रहणानां च गन्धादीनां प्रकाशकम् ।
निमित्तं नियतं लोके प्रतिद्रव्यं अवस्थितम् ॥

१.९८. प्रकाशकानां भेदांश्च प्रकाश्योऽर्थोऽनुवर्तते ।
तैलोदकादिभेदे तत्प्रत्यक्षं प्रतिबिम्बके ॥

१.९९. विरुद्धपरिमाणेषु वज्रादर्शतलादिषु ।
पर्वतादिसरूपाणां भावानां नास्ति संभवः ॥

१.१००. तस्मादभिन्नकालेषु वर्णवाक्यपदादिषु ।
वृत्तिकालः स्वकालश्च नादभेदाद्विभज्यते ॥

१.१०१. यः संयोगविभागाभ्यां करणैरुपजन्यते ।
स स्फोटः शब्दजाः शब्दा ध्वनयोऽन्यैरुदाहृताः॥

१.१०२. अल्पे महति वा शब्दे स्फोटकालो न भिद्यते ।
परस्तु शब्दसंतानः प्रचयापचयात्मकः ॥

१.१०३. दूरात्प्रभेव दीपस्य ध्वनिमात्रं तु लक्ष्यते ।
घण्टादूनां च शब्देषु व्यक्तो भेदः स दृश्यते ॥

१.१०४. द्रव्याभिघातात्प्रचितौ भिन्नौ दीर्घप्लुतावपि ।
कम्पे तूपरते जाता नादा वृत्तेर्विशेषकाः ॥

१.१०५. अनवस्थितकम्पेऽपि करणे ध्वनयोऽपरे ।
स्फोटादेवोपजायन्ते ज्वाला ज्वालान्तरादिव ॥

१.१०६. वायोरणूनां ज्ञानस्य शब्दत्वापत्तिरिष्यते ।
कैश्चिद्दर्शनभेदो हि प्रवादेष्वनवस्थितः ॥

१.१०७. अजस्रवृत्तिर्यः शब्दः सूक्ष्मत्वान्नोपलभ्यते ।
व्यजनाद्वायुरिव स स्वनिमित्तात्प्रतीयते ॥

१.१०८. तस्य प्राणे च या शक्तिर्या च बुद्धौ व्यवस्थिता ।
विवर्तमाना स्थानिषु सैषा भेदं प्रपद्यते ॥

१.१०९. शब्देष्वेवाश्रिता शक्तिर्विश्वस्यास्य निबन्धनी ।
यन्नेत्रः प्रतिभात्मायं भेदरूपः प्रतीयते ॥

१.११०. शब्दादिभेदः शब्देन व्याख्यातो रूप्यते यतः ।
तस्मादर्थविधाः सर्वाः शब्दमात्रासु निश्रिताः ॥

१.१११. शब्दस्य परिणामोऽयं इत्याम्नायविदो विदुः ।
छन्दोभ्य एव प्रथमं एतद्विश्वं व्यवर्तत ॥

१.११२. इतिकर्तव्यता लोके सर्वा शब्दव्यपाश्रया ।
यां पूर्वाहितसंस्कारो बालोऽपि प्रतिपद्यते ॥

१.११३. आद्यः कारणविन्यासः प्राणस्योर्ध्वं समीरणम् ।
स्थानानां अभिघातश्च न विना शब्दभावनाम् ॥

१.११४. न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धं इव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥

१.११५. वाग्रूपता चेतुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती ।
न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी ॥

१.११६. सा सर्वविद्याशिल्पानां कलानां चोपबन्धनी ।
तद्वशादभिनिष्पन्नं सर्वं वस्तु विभज्यते ॥

१.११७. सैषा संसारिणां संज्ञा बहिरन्तश्च वर्तते ।
तन्मात्रां अव्यतिक्रान्तं चैतन्यं सर्वजन्तुषु ॥

१.११८. प्रविभागे यथा कर्ता तया कार्ये प्रवर्तते ।
अविभागे तथा सैव कार्यत्वेनावतिष्ठते ॥

१.११९. प्रविभज्यात्मनात्मानं सृष्ट्वा भावान्पृथग्विधान् ।
तथैव रूढतां एति तया ह्यर्थो विधीयते ॥

१.१२०. अत्यन्तं अतथाभूते निमित्ते श्रुत्युपाश्रयात् ।
दृश्यतेऽलातचक्रादौ वस्त्वाकारनिरूपणा ॥

१.१२१. अपि प्रयोक्तुरात्मानं शब्दं अन्तरवस्थितम् ।
प्राहुर्महान्तं ऋषभं येन सायुज्यं इष्यते ॥

१.१२२. तस्माद्यः शब्दसंस्कारः सा सिद्धिः परमात्मनः ।
तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञस्तद्ब्रह्मामृतं अश्रुते ॥

१.१२३. न जात्वकर्तृकं कश्चिदागमं प्रतिपद्यते ।
वीजं सर्वागमापाये त्रय्येवातो व्यवस्थिता ॥

१.१२४. अस्तं यातेषु वादेषु कर्तृष्वन्येष्वसत्स्वपि ।
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं लोको न व्यतिवर्तते ॥

१.१२५. ज्ञाने स्वाभाविके नार्थः शास्त्रैः कश्चन विद्यते ।
धर्मो ज्ञानस्य हेतुश्चेत्तस्याम्नायो निबन्धनम् ॥

१.१२६. वेदशास्त्राविरोधो च तर्कश्चक्शुरपश्यताम् ।
रूपमात्राद्धि वाक्यार्थः केवलान्नावतिष्ठते ॥

१.१२७. सतोऽविवक्षा पारार्थ्यं व्यक्तिरर्थस्य लैङ्गिकी ।
इति न्यायो बहुविधस्तर्केण प्रविभज्यते ॥

१.१२८. शब्दानां एव सा शक्तिस्तर्को यः पुरुषाश्रयः ।
स शब्दानुगतो न्यायो ऽनागमेष्वनिबन्धनः॥

१.१२९. रूपादयो यथा दृष्टाः पत्यर्थं यतशक्तयः ।
शब्दास्तथैव दृश्यन्ते विषापहरणादिषु ॥

१.१३०. यथैषां तत्र सामर्थ्यं धर्मेऽप्येवं प्रतीयताम् ।
साधूनां साधुभिस्तस्माद्वाच्यं अभ्युदयार्थिनाम् ॥

१.१३१. सर्वोऽदृष्टफलानर्थानागमात्प्रतिपद्यते ।
विपरीतं च सर्वत्र शक्यते वक्तुं आगमे ॥

१.१३२. साधुत्वज्ञानविषया सेयं व्याकरणस्मृतिः ।
अविच्छेदेन शिष्टानां इदं स्मृतिनिबन्धनम् ॥

१.१३३. वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् ।
अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या चाचः परं पदम् ॥

१.१३४. तद्विभागाविभागाभ्यां क्रियमाणां अवस्थितम् ।
स्वभावज्ञैस्तु भावानां दृश्यन्ते शब्दशक्तयः ॥

१.१३५. अनादि अव्यवच्छिन्नां श्रुतिं आहुरकर्तृकाम् ।
शिष्टैर्निबध्यमाना तु न व्यवच्छिद्यते स्मृतिः ॥

१.१३६. अविभागाद्विवृत्तानां अभिख्या स्वप्नवच्छ्रुतौ ।
भावतत्त्वं तु विज्ञाय लिङ्गेभ्यो विहिता स्मृतिः ॥

१.१३७. कायवाग्बुद्धिविषया ये मलाः समवस्थिताः ।
चिकित्सालक्षणाध्यात्म- शास्त्रैस्तेषां विशुद्धयः ॥

१.१३८. शब्दः संस्कारहीनो यो गौरिति प्रयुयुक्षिते ।
तं अपभ्रंश इच्छन्ति विशिष्टार्थनिवेशिनम् ॥

१.१३९. अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे ।
निमित्तभेदात्सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ॥

१.१४०. ते साधुष्वनुमानेन प्रत्ययोत्पत्तिहेतवः ।
तादात्म्यं उपगम्येव शब्दार्थस्य प्रकाशकाः ॥

१.१४१. न शिष्टैरनुगम्यन्ते पर्याया इव साधवः ।
ते यतः स्मृतिशास्त्रेण तस्मात्साक्षादवाचकाः ॥

१.१४२. अम्बाम्बेति यथा बाल: शिक्षमाणः प्रभाषते।
अव्यक्तं तद्विदां तेन व्यक्तौ भवति निश्चयः ॥

१.१४३. एवं साधौ प्रयोक्तव्ये योऽपभ्रंशः प्रयुज्यते ।
तेन साधुव्यवहितः कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥

१.१४४. पारंपर्यादपभ्रंशा विगुणेष्वभिधातृषु ।
प्रसिद्धिं आगता येषु तेषां साधुरवाचकः ॥

१.१४५. दैवी वाग्व्यतिकीर्णेयं अशक्तैरभिधातृभिः ।
अनित्यदर्शिनां त्वस्मिन्वादे बुद्धिविपर्ययः ॥

१.१४६. उभयेषां अविच्छेदादन्यशब्दविवक्षया ।
योन्यः प्रयुज्यते शब्दो न सोऽर्थस्याभिधायकः ॥


२. वेद और व्याकरण का सम्बन्ध (कारिका १.५ - १.१०)

ब्रह्म तक पहुँचने का मार्ग क्या है? भर्तृहरि वेदों को ही वह उपाय मानते हैं।

प्राप्त्युपायो ऽनुकारश्च तस्य वेदो महर्षिभिः ।
एकोऽप्यनेकवर्त्मेव समानातः पृथक्पृथक् ॥ १.५ ॥

वेद उस परम तत्त्व को प्राप्त करने का एकमात्र उपाय हैं। ऋषि-मुनियों ने उस एक सत्य को अनेक शाखाओं में विभक्त किया ताकि साधारण मनुष्य अपनी क्षमता अनुसार उसे ग्रहण कर सके। यहाँ प्रणव (ॐ) को सभी वादों का विरोधी न मानकर सबका आधार माना गया है।

सत्या विमुद्धिस्तत्रोक्ता विद्येवेकपदागमा ।
युक्ता प्रणवरूपेण सर्ववादाविरोधिना ॥ १.९ ॥


३. व्याकरण: मोक्ष का द्वार (कारिका १.११ - १.२२)

भर्तृहरि व्याकरण को केवल शब्दों की शुद्धि का साधन नहीं, बल्कि 'परम तप' मानते हैं।

आसन्नं ब्रह्मणस्तस्य तपसां उत्तमं तपः ।
प्रथमं छन्दसां अङ्गं प्राहुर्व्याकरणं बुधाः ॥ १.११ ॥

व्याकरण की महिमा:

  1. परम रस: व्याकरण वाणी का परम रस है।

  2. मोक्ष का द्वार (अपवर्गस्य द्वारम्): कारिका १.१४ में कहा गया है कि यह मोक्ष का द्वार है और वाणी के दोषों की चिकित्सा है।

  3. राजमार्ग: मोक्ष की इच्छा रखने वालों के लिए यह एक सीधा 'राजपथ' (राजपद्धति) है।

उदाहरण: जिस प्रकार एक वैद्य शरीर के रोगों को दूर करता है, उसी प्रकार व्याकरण 'पद' और 'वाक्य' के दोषों को दूर कर बुद्धि को शुद्ध करता है। शुद्ध बुद्धि ही ब्रह्म साक्षात्कार की पात्र होती है।


४. तर्क बनाम आगम (परम्परा) (कारिका १.२३ - १.४२)

यहाँ भर्तृहरि एक बहुत बड़ा दार्शनिक प्रश्न उठाते हैं: क्या तर्क (Logic) से धर्म को जाना जा सकता है?

न चागमादृते धर्मस्तर्केण व्यवतिष्ठते ।
ऋषीणां अपि यज्ज्ञानं तदप्यागमपूर्वकम् ॥ १.३० ॥

तर्क की सीमाएँ:
भर्तृहरि तर्क की आलोचना करते हुए कहते हैं कि कुशल तर्कशास्त्री भी किसी बात को सिद्ध कर सकते हैं, लेकिन उससे भी अधिक कुशल व्यक्ति उसे गलत सिद्ध कर सकता है।

यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः ।
अभियुक्ततरैरन्यैरन्यथैवोपपाद्यते ॥ १.३४ ॥

उदाहरण: एक अंधा व्यक्ति ऊबड़-खाबड़ रास्ते पर हाथों के स्पर्श से चलने की कोशिश करता है, तो उसके गिरने की संभावना अधिक होती है। ठीक वैसे ही, जो व्यक्ति केवल तर्क (Inference) के सहारे धर्म को समझना चाहता है, वह भटक जाता है। धर्म के लिए 'आगम' (शास्त्र और ऋषि-परम्परा) ही सर्वोपरि है।


५. शब्द के दो रूप: स्फोट और ध्वनि (कारिका १.४३ - १.५५)

यह भाग 'वाक्यपदीयम्' का हृदय है। यहाँ भर्तृहरि 'स्फोट' के सिद्धान्त को प्रतिपादित करते हैं।

द्वावुपादानशब्देषु शब्दों शब्दविदो विदुः ।
एको निमित्तं शब्दानां अपरोऽर्थे प्रयुज्यते ॥ १.४३ ॥

शब्द के दो पक्ष हैं:

  1. निमित्त (ध्वनि): जो सुनाई देता है।

  2. उपादान (स्फोट): जो अर्थ का बोध कराता है और नित्य है।

स्फोट का उदाहरण:
जैसे एक चित्रकार के मन में पूरा चित्र पहले से ही विद्यमान होता है, लेकिन जब वह उसे कागज पर उतारता है, तो वह क्रमवार (रेखा, रंग, छाया) प्रकट होता है। वैसे ही, 'स्फोट' अखंड है, परंतु 'ध्वनि' के माध्यम से वह क्रमिक रूप में सुनाई देता है।

अग्नि और उसकी शक्ति की तरह शब्द और अर्थ अविभाज्य हैं। कारिका १.५४ में कहा गया है कि जैसे प्रकाश में 'ग्राह्य' और 'ग्राहक' दोनों शक्तियाँ होती हैं, वैसे ही शब्द में भी स्वयं को प्रकट करने और अर्थ को प्रकट करने की शक्ति होती है।


६. शब्द और अर्थ का सम्बन्ध (कारिका १.५६ - १.७०)

भर्तृहरि समझाते हैं कि जब तक शब्द का स्वरूप स्पष्ट नहीं होता, तब तक अर्थ का बोध नहीं हो सकता।
जब कोई पूछता है - "तुमने क्या कहा?", तो इसका अर्थ है कि ध्वनि तो सुनाई दी, पर 'शब्द-स्वरूप' (स्फोट) का बोध नहीं हुआ।

यहाँ संज्ञा (Name) और संज्ञी (Object) के सम्बन्ध पर विस्तार से चर्चा की गई है। शब्द स्वयं अपना अर्थ भी होता है और किसी बाहरी वस्तु का बोधक भी।


७. वर्ण, पद और वाक्य की अखंडता (कारिका १.७१ - १.९१)

क्या वाक्य शब्दों से बना है? क्या शब्द वर्णों से बने हैं? भर्तृहरि का उत्तर क्रांतिकारी है।

पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेष्ववयवा न च ।
वाक्यात्पदानां अत्यन्तं प्रविभागो न कश्चन ॥ १.७२ ॥

भर्तृहरि के अनुसार, वास्तव में वाक्य में पदों का और पदों में वर्णों का कोई अस्तित्व नहीं है। यह केवल समझाने की प्रक्रिया (प्रक्रिया-भेद) है। सत्य तो यह है कि 'वाक्य' एक अखंड इकाई है।

उदाहरण: जैसे एक 'चित्र' को देखते समय हम यह नहीं कहते कि यह लाल रंग है, यह पीला है; बल्कि हम पूरे चित्र को एक साथ देखते हैं। वैसे ही, अर्थ का बोध 'अखंड वाक्य' से होता है, न कि टुकड़ों में।


८. ध्वनि की सूक्ष्मता और स्फोट की अभिव्यक्ति (कारिका १.९२ - १.१०५)

यहाँ ध्वनि (नाद) के भेदों की चर्चा है।

  1. प्राकृत ध्वनि: जो स्फोट को अभिव्यक्त करती है।

  2. वैकृत ध्वनि: जो बोलने की गति (धीमी या तेज) के कारण बदलती है।

उदाहरण: जैसे एक दर्पण में पर्वत का प्रतिबिम्ब छोटा दिखाई देता है, जबकि पर्वत विशाल है। वैसे ही, स्फोट नित्य और अखंड है, पर ध्वनि के कारण वह छोटा (ह्रस्व) या बड़ा (दीर्घ) प्रतीत होता है।


९. शब्द ही चेतना है (कारिका १.१०६ - १.१२०)

भर्तृहरि का सबसे प्रसिद्ध सिद्धान्त यहाँ आता है: बिना शब्द के कोई ज्ञान संभव नहीं है।

न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते ।
अनुविद्धं इव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥ १.११४ ॥

व्याख्या: संसार में ऐसा कोई प्रत्यय (Cognition) नहीं है जो शब्द से अनुविद्ध न हो। सारा ज्ञान शब्द के माध्यम से ही प्रकाशित होता है। यदि ज्ञान से शब्द-रूपता निकल जाए, तो प्रकाश भी अप्रकाशित हो जाएगा।

बालक का उदाहरण (कारिका १.११२):
एक नवजात शिशु भी जब पहली बार हाथ-पैर चलाता है या दूध पीता है, तो उसके भीतर एक सूक्ष्म 'शब्द-भावना' कार्य कर रही होती है। यह 'संस्कार' पूर्वजन्मों से आता है। बिना शब्द-चेतना के कोई भी क्रिया संभव नहीं है।


१०. शब्द-साधना और सायुज्य (कारिका १.१२१ - १.१३२)

भर्तृहरि व्याकरण को एक योग मार्ग की तरह प्रस्तुत करते हैं।

तस्माद्यः शब्दसंस्कारः सा सिद्धिः परमात्मनः ।
तस्य प्रवृत्तितत्त्वज्ञस्तद्ब्रह्मामृतं अश्रुते ॥ १.१२२ ॥

शब्दों का संस्कार (व्याकरण द्वारा शुद्धि) ही परमात्मा की प्राप्ति का साधन है। जो व्यक्ति शब्दों के प्रयोग के तत्त्व को जानता है, वह 'अमृत' (मोक्ष) को प्राप्त करता है।

यहाँ 'महान् ऋषभ' का उल्लेख है (कारिका १.१२१), जो ऋग्वेद के प्रसिद्ध मंत्र की याद दिलाता है:

चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य ।
वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आ विवेश ॥
(व्याकरण रूपी वृषभ के चार सींग - नाम, आख्यात, उपसर्ग, निपात; तीन पैर - काल; दो सिर - नित्य और कार्य शब्द हैं।)


११. वाणी के तीन स्तर: पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी (कारिका १.१३३ - १.१४६)

भर्तृहरि वाणी के तीन प्रमुख स्तरों का वर्णन करते हैं:

  1. पश्यन्ती: यह वाणी का वह सूक्ष्म स्तर है जहाँ शब्द और अर्थ में कोई भेद नहीं होता। यह आत्म-साक्षात्कार की अवस्था है।

  2. मध्यमा: यहाँ शब्द और अर्थ का भेद मन के भीतर शुरू हो जाता है। यह मानसिक संकल्प की वाणी है।

  3. वैखरी: यह वह वाणी है जो हम कानों से सुनते हैं और मुख से बोलते हैं।

वैखर्या मध्यमायाश्च पश्यन्त्याश्चैतदद्भुतम् ।
अनेकतीर्थभेदायास्त्रय्या वाचः परं पदम् ॥ १.१३३ ॥

साधु और अपभ्रंश:
अंतिम कारिकाओं में भर्तृहरि 'साधु' (शुद्ध) और 'अपभ्रंश' (अशुद्ध) शब्दों के अंतर को स्पष्ट करते हैं। शुद्ध शब्द (जैसे: गौ) सीधे पुण्य का कारण बनते हैं, जबकि अशुद्ध शब्द (जैसे: गावी, गोणी) अर्थ तो देते हैं पर वे केवल 'अनुमान' पर आधारित होते हैं।

उदाहरण: जैसे एक छोटा बच्चा 'अम्ब-अम्ब' कहता है, तो माँ समझ जाती है कि वह 'अम्बा' कह रहा है। यहाँ अशुद्ध शब्द (अम्ब) केवल शुद्ध शब्द (अम्बा) की याद दिलाकर अर्थ बोध कराता है।


निष्कर्ष: ब्रह्मकाण्ड का सार

वाक्यपदीयम् का ब्रह्मकाण्ड हमें यह सिखाता है कि हमारी वाणी केवल संप्रेषण (Communication) का माध्यम नहीं है, बल्कि वह उस 'अक्षर ब्रह्म' का ही रूप है। व्याकरण का अध्ययन हमें अशुद्धि से शुद्धि की ओर, और वैखरी से पश्यन्ती की ओर ले जाता है।

मुख्य शिक्षाएँ:

  • जगत शब्द का विवर्त है।

  • व्याकरण मोक्ष का सरलतम मार्ग है।

  • ज्ञान और शब्द एक ही सिक्के के दो पहलू हैं।

  • तर्क की अपेक्षा आगम (परम्परा) अधिक विश्वसनीय है।

महाकवि भर्तृहरि के शब्दों में, जो मनुष्य व्याकरण के माध्यम से शब्द-तत्त्व को जान लेता है, वह संसार के मायाजाल से मुक्त होकर उस 'अमृत' पद को प्राप्त करता है जहाँ शब्द और अर्थ एकाकार हो जाते हैं।


मंत्र एवं प्रार्थना

"ॐ वाग्देवी विद्महे कामराजाय धीमहि। तन्नो देवी प्रचोदयात्॥"
(हम वाणी की देवी को जानते हैं, हम कामनाओं के स्वामी का ध्यान करते हैं। वह देवी हमें सन्मार्ग की ओर प्रेरित करें।)

॥ इति शुभम् ॥

॥ निष्कर्षः (Conclusion) ॥

वाक्यपदीयम् भारतीय दर्शन के इतिहास में एक अद्वितीय मील का पत्थर है। महावैयाकरण भर्तृहरि ने इस ग्रन्थ के माध्यम से न केवल पाणिनीय व्याकरण की दार्शनिक पीठिका प्रस्तुत की, अपितु शब्द को ही अनादि और अनन्त अक्षर ब्रह्म घोषित करके, शब्द-अद्वैत दर्शन का प्रस्थान बिन्दु स्थापित किया। ब्रह्मकाण्ड में परा वाक् को ब्रह्म मानकर, वाक्यकाण्ड में प्रतिभा को ज्ञान का मूल आधार बताकर, और पदकाण्ड में विभिन्न दार्शनिक तत्त्वों का व्याकरण के दृष्टिकोण से समन्वय करके, भर्तृहरि ने सम्पूर्ण भारतीय ज्ञान-परम्परा को एक सूत्र में पिरोने का स्तुत्य प्रयास किया है। यह ग्रन्थ आज भी शब्द, अर्थ, और चेतना के गूढ़ सम्बन्धों पर विचार करने वाले सभी साधकों के लिए ज्ञान का अक्षय स्रोत बना हुआ है।

SEO के लिए मुख्य कीवर्ड्स:

  • वाक्यपदीयम् ब्रह्मकाण्ड (Vakyapadiya Brahmakanda)

  • भर्तृहरि का शब्द अद्वैत (Bhartrihari's Shabda Advaita)

  • स्फोट सिद्धान्त (Theory of Sphota)

  • पश्यन्ती मध्यमा वैखरी (Pashyanti Madhyama Vaikhari)

  • व्याकरण दर्शन (Philosophy of Grammar)

  • शब्द ब्रह्म (Shabda Brahman)

  • भारतीय भाषा विज्ञान (Indian Linguistics)

व्याकरण एवं भाषाविज्ञान भाग - ६

(ख) व्याकरण का विशिष्ट अध्ययन  - 

  • तिङन्त :-  भू, एध्, अद्, अस्, हु, दिव्, पुञ्, तुद्, तन्, कृ रुध्, क्रीञ्, चुर् ।

  • महाभाष्य (पस्पशाह्निक) :- शब्दपरिभाषा, शब्द एवं अर्थ संबंध, व्याकरण अध्ययन के उद्देश्य, व्याकरण की परिभाषा, साधु शब्द के प्रयोग का परिणाम, व्याकरण पद्धति।

मम विषये! About the author

ASHISH JOSHI
नाम : संस्कृत ज्ञान समूह(Ashish joshi) स्थान: थरा , बनासकांठा ,गुजरात , भारत | कार्य : अध्ययन , अध्यापन/ यजन , याजन / आदान , प्रदानं । योग्यता : शास्त्री(.B.A) , शिक्षाशास्त्री(B.ED), आचार्य(M. A) , contact on whatsapp : 9662941910

إرسال تعليق

आपके महत्वपूर्ण सुझाव के लिए धन्यवाद |
(SHERE करे )